بازارهاي استان مركزي، جلوهاي از هنر و معماري گذشتگان
داخلي. فرهنگي. هنري. بازار. باستاني. تاريخي.
بازارها چه در دوره اسلامي و چه قبل از اسلام در ايران بخش اساسي و بافت مركزي و اصلي شهر را تشكيل ميدادهاند.
بازارها علاوه براينكه محل خريدوفروش كالاهاي موردنياز عموممردم بودهاند، در حقيقت كارگاههاي توليدي كشور هم بشمار ميرفتهاند.
مسجد، بارانداز، كاروانسرا، آب انبار، سقاخانه و حمام از جمله اماكني بوده كه در مجموعه بازار شكل ميگرفته و عموما اين اماكن بر اساس درآمد موقوفات و اجاره حجرهها و مغارههاي وقفي مساجد اداره ميشدهاند.
بازارها از ابتداي وجودي در ايران هميشه مركز تصميمگيريهاي مهم سياسي و اقتصادي و همچنين مركز امداد و كمك به درماندگان بوده، ضمن اينكه بهترين هنر معماري بر اساس مصالح موجود در محل و نوع آب و هواي حاكم بر منطقه در ساخت بازارها به كارگرفته ميشدهاست.
مجموعه بازار اراك در سال ۱۲۲۸هجري قمري و در زمان پادشاهي فتحعلي شاه قاجار در بافت مركزي شهر سلطان آباد و به توسط يوسف خان گرجي بنا شدهاست.
اين بناي با ارزش تاريخي كه تلفيقي از معماري مدرن و سنتي ايران است در چهار جهت شمال، جنوب، شرق و غرب ساخته شده است، طول بازار در جهت شمال به جنوب ۷۲۰متر و در جهت غرب به شرق حدود ۲۰۰متر است،اين دو بازار در محلي كه چهار سوق ناميده ميشود در هم تلاقي ميكنند.
آجر، مصالح غالب درساخت بازار بوده وبا ملات گچ، آهك و خاك رس تمامي بنا را ساختمان نمودهاند، در پي ديوارها و همچنين در جرز ديوار و طاقها براي استحكام بيشتر از تيرچههاي چوبي استفاده شده و در پاي ستونها هم صفحات و ورقهاي منجمد مسي و سربي به كارگرفته شدهاست.
سقف بازار گنبدي بوده و با كاهگل پوشيده شده، از نماي پشت بام، گنبدهاي ممتد در دو رديف شمالي و جنوبي و غربي و شرقي به طور زيبايي مشاهده ميشود و گنبد چهار سوق از ديگر گنبدها بلندتر و با عظمت تر ديده ميشود.
درمركز هر گنبد نورگيري تعبيه شده كه كار هواكش را همانجام ميدهد، عمده حجرهها در راسته بازارها استقرار يافته و كارگاههاي توليدي، باراندازها، انبارها و بازارچههاي اختصاصي در سراها ميباشد.
در طرفين بازار بهفواصل حدود پنجاه متري ازيكديگر سراهايي ساخته شده كه به فروش كالا وارائه خدمات مشغول ميباشند، سراهاي كاشاني، گلشن، نوروزي از اين جملهاند.
زيباترين و مهمترين سراي بازار كه همچنان توانسته ساختار اوليه خود را حفظ نمايد، سراي كاشاني است كه به بازار فرش اختصاص يافته است.
درجنب بازار، مسجد ومدرسه سپهدار كه يكي از زيباترين مساجد اراك ميباشد قرار داشته و پشتبام بازار كاملا برحياط مدرسه و مسجد سپهدار مشرف ميباشد.
مجموعه بازار اراك در تاريخ ۱۳۵۵/۸/۱۰به شماره ۱۲۸۵در فهرست آثار ملي به ثبت رسيدهاست.
مجموعه بازار ساوه شامل مسجد سرخ (ميدان)، موزه چهار سوق، مسجد چهاده - معصوم، آب انبار، تكيه، آرامگاه امامزاده سيد يحيي و امامزاده سيد ابورضا ميباشد.
اين بازار كه هماكنون بهوسيله ميدان انقلاب بهدوبخش شمالي و جنوبي تقسيم شده، بخش جنوبي آن شامل مسجد ميدان، بناي چهارسوق و مجموعه حجرههاي اطراف مسجد ميباشد و بخش شمالي بازار سرپوشيده ساوه را در بر ميگيرد كه از يك راسته بازار اصلي با ۱۲گذر يا راسته فرعي تشكيل شدهاست.
معماري بازار ساوه به شيوه طاق آجري است و در بناي آن چوب، گچ و آهك به كار رفتهاست، تعداديازحجرههاي داراي انباري وكارگاه توليدي بوده و انباري و پستو آنها داراي سقفي گنبدي شكل ميباشد كه با آجر طاق زده شدهاست.
مجموعه تاريخي بازار ساوه درتاريخ ۱۳۷۸/۹/۱۵بهشماره ۲۵۲۶درفهرست آثار ملي به ثبت رسيدهاست.
در مركز شهر نراق و در جنب خيابان امام خميني، مجموعه بازار قديمي نراق بهنام بازار شمسالسلطنه قرار دارد، اين بازار كه در ابتداي حكومت قاجاريه ساخته شدهاست، از يك راسته بازار شرقيوغربي باتعدادي باراندازو كاروانسرا به طول بيش از ۲۰۰متر تشكيل شدهاست.
اين بازار باتوجه بهمركزيت آن و قرارگيري درمسير شهرهاي اصفهان، كاشان، نطنز، دليجان و اراك در گذشته رونق بسيار زيادي داشتهاست.
مجموعهبازار ازيك راسته، چهارسوق، كاروانسرا، آبانبار، مسجدو كارگاههاي توليدي و حجره تشكيل شدهاست.
مصالح بهكارگرفته در بناي بازار، آجر، گچ، آهك و سنگ ميباشد، تمامي بنا با آجر كاربندي ونماسازي شده و بخشياز سكوها وستونهاي باراندازها با سنگ، ساختمان شدهاند.
هنوز بافت وتزيينات به كار رفته در سراها و باراندازها دست نخورده باقي مانده و درهاي حجرهها كهاز چوب درختان ارس ساخته شده سالم باقي ماندهاند، امادر راسته بازار درهاي چوبي كنده شده و بهجاي آن از درهاي آهني استفاده شدهاست.
سقف بازار، گنبدي و با آجر طاق زده شده است و اشكال هندسي به كار رفته در سقف بسيار ماهرانه و استادانه ميباشد، كاروانسراي شمالي و جنوبي و همچنين چهار سوق در دو طبقه ساخته شدهاند.
كاروانسراي جنوبي بازار به كاروانسرا و تجارتخانه حاج مهدي نراقي و كاروانسراي شمالي به نام كاروانسرا و تجارتخانه شمسالسلطنه معروف ميباشد.
مجموعه بازار نراق در تاريخ ۱۳۶۲/۸/۲۲به شماره ۱۶۴۵در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.ك/۴
